Kościół Matki Bożej Szkaplerznej

Kościół Matki Bożej Szkaplerznej w Brelach: Pomnik zwycięstwa i arcydzieło budowniczych
Kościół Matki Bożej Szkaplerznej (z Góry Karmel), znany również jako Matka Boża Zwycięska, położony jest wśród sosen na ogrodzonym płaskowyżu nad dzielnicą Soline w Brelach. Ta barokowa perła kryje w sobie bogatą historię – opowieść o wierze, bohaterstwie i tragicznych losach mistrzów, którzy ją wznosili.

Historia i dedykacja
Kościół został ufundowany w 1715 roku przez biskupa makarskiego Nikolę Bijankovicia jako trwałe upamiętnienie bohaterskiej obrony Sinja przed przeważającymi siłami tureckimi w tym samym roku. Dlatego też poświęcił go Matce Bożej Zwycięskiej (Gospa od Slavodobića). Świątynia została zbudowana na planie krzyża w charakterystycznych formach barokowego klasycyzmu.

Co ciekawe, początkowo kościół należał do Filipinów, zakonników oratorianów założonych w 1575 roku przez św. Filipa Neri. Dopiero od 1939 roku świątynia należy do parafii Brela.

Ikona „Matki Bożej Zwycięskiej”
Sercem kościoła jest ikona Matki Bożej z Dzieciątkiem – „Matka Boża Zwycięska”, arcydzieło z XVI wieku. Historyczka sztuki Zoraida Demori Staničić przekonująco przypisała jej autorstwo Donatowi Bizamano, malarzowi pochodzenia greckiego. Donato wraz z bratem Angelo przeniósł się z Krety do Otranto w Apulii w pierwszej połowie XVI wieku, gdzie założyli szkołę malarską o wyraźnych cechach bizantyjskich. Choć nie wiadomo dokładnie, jak biskup Bijanković wszedł w posiadanie tego cennego obrazu, do dziś jest on uroczyście wystawiany przed kościołem i niesiony w procesjach w święto Matki Bożej Szkaplerznej oraz Wniebowzięcie NMP.

Budowa dzwonnicy i tragiczny los mistrzów
Dzwonnica została dobudowana później, a jej wznoszenie rozpoczęło się w 1833 roku. Pracami kierowali protomistrz Pavao Bertapelle i Antun Bertapelle (syn zmarłego Pavla), jego stryj Jure Andrijin Štambuk wraz z trzynastoletnim synem Andriją (który był już wtedy pomocnikiem kamieniarskim) oraz Petar Štambuk Andrijin.

Ta niewielka dynastia kamieniarska wywodziła swoje korzenie od budowniczego Andriji Bertapelle, który przybył do Dalmacji z północnowłoskiego miasta Bassano w XVIII wieku. Szybko zadomowili się i spolonizowali (przyjęli chorwacką tożsamość) w miejscowości Vrboska, a swoją pracą przedłużyli życie weneckiego baroku na prowincji, umiejętnie łącząc lokalną tradycję obróbki kamienia z kunsztem pracy w wielobarwnym marmurze.

Niestety, budowę dzwonnicy naznaczyła tragedia. Po ukończeniu pierwszego piętra, 17 lipca mistrzowie weszli na własną gajetę (tradycyjną drewnianą łódź), by wrócić do Vrboskiej. W zatoce Radovnja na wyspie Brač załadowali różne bloki kamienne, rynny i elementy okienne. Mimo sprzeciwu pozostałych osób, protomistrz i właściciel łodzi nalegali na wypłynięcie godzinę przed północą, przy lekkim wietrze od lądu (burin).

Dwie mile od wyspy Brač przeładowana łódź została zalana przez fale i natychmiast zatonęła wraz z całym ładunkiem. Jure Štambuk uratował się na desce, a Petar Štambuk na pokrywie jakiejś skrzyni. Spędzili w morzu piętnaście godzin, zanim uratowali ich rybacy, bracia Barbarić, w pobliżu zatoki Dubca na wyspie Hvar. Nieszczęśliwy chłopiec, Andrija Štambuk, poszedł z łodzią na dno. Protomistrza Pavla Bertapelle widziano jeszcze przez jakiś czas na rufie, a Antuna Bertapelle słyszano jeszcze trzy godziny po katastrofie, lecz nie zdołano mu pomóc.

Dzwonnica jako pomnik dzielnych budowniczych
Gdy następnym razem odwiedzicie kościół Matki Bożej Szkaplerznej, zapalcie świecę przed ikoną Matki Bożej, wspominając pracowitą rodzinę budowniczych i rzeźbiarzy Bertapelle oraz małego Andriję Štambuka. Ich trud i ofiara zostały wmurowane w malowniczą dzwonnicę, której najwyższa loggia przypomina dzwonnicę przy kościele dominikanów w Starym Gradzie na wyspie Hvar.